Instytut Filozofii
Wydziału Humanistycznego

czwartek, maj 25, 2017
Rozmiar Tekstu

Henryk Elzenberg (1887-1967)

Henryk Elzenberg

Henryk Elzenberg urodził się w 1887 r. w Warszawie. Po śmierci rodziców wyjechał do Szwajcarii, gdzie uczył się w gimnazjach. Mając lat 17 po raz pierwszy zetknął się z filozofią na Międzynarodowym Kongresie Filozofii. Następnie przebywał w Paryżu, gdzie słuchał wykładów L. Levy-Bruhla, H. Bergsona, i E. Durkheima. W 1909 r. w Paryżu obronił rozprawę doktorską nt. poezji francuskiego twórcy – Leconte'a de Lisle'a. Następnie wykładał przez kilka lat literaturę francuską na Uniwersytecie w Neuchatel. Po powrocie do kraju w 1912 r. podjął w Krakowie studia nad Leibnizem, których wynikiem była rozprawa z zakresu historii filozofii pt. Podstawy metafizyki Leibniza. W czasie I Wojny filozof spędził kilka miesięcy w okopach i na tyłach frontu. W 1921 r. habilitował się, pisząc pracę pt. Marek Aureliusz, z historii i psychologii etyki. Uczył także łaciny i języka francuskiego w gimnazjach w Krakowie, Zakopanem, Piotrkowie Trybunalskim i w Warszawie, gdzie prowadził zajęcia z filozofii i historii filozofii na UW. Wykładał także estetykę w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej. Na kilka lat rzed wybuchem II Wojny Elzenberg trafił do Wilna na zaproszenie T. Czeżowskiego. Wykładał tam etykę, historię filozofii i aksjologię. Podczas wojny brał udział w tajnym nauczaniu. Później krótko wykładał na KUL, a następnie trafił do Torunia. Na pobyt w tym mieście przypada najistotniejszy okres jego działalności i twórczości filozoficznej. Elzenberg wykładał na UMK m.in. etykę i estetykę. Wraz z T. Czeżowskim współkształtował oblicze tamtejsze środowiska filozoficznego. W latach 1950-1956 został odsunięty od zajęć, jednak prowadził seminaria, tzw. privatissima, we własnym mieszkaniu. W 1960 r. przeszedł na emeryturę. Filozoficzna droga Elzenberga powiązana była z literaturą piękną. Zajmował się głównie etyką i estetyką. Zmarł w 1967 r. w Warszawie.

Henryk Elzenberg

Pracownicy i doktoranci Instytutu Filozofii Uniwersytetu Zielonogórskiego opublikowali następujące teksty nt. jego życia i twórczości:

2013:

Joanna Zegzuła-NowakŻycie ‒ jego wartość i sens (w rozważaniach T. Czeżowskiego, T. Kotarbińskiego i H. Elzenberga), "Aspekty Filozoficzno-Prozatorskie" styczeń 2012 ‒ wrzesień 2013, nr (41-43)/(44-47), ss. 43-50.

Joanna Zegzuła-NowakMieczysław Wallis i Henryk Elzenberg w estetyce polskiej XX wieku – studium porównawcze, "Edukacja Filozoficzna" 2013, vol. 55, ss. 60-80. W pierwszej połowie XX wieku w estetyce polskiej wyraźnie zauważyć można dwie tendencje jej pojmowania. Pierwsza z nich to refleksja estetyczna związana bezpośrednio ze sztuką, druga zaś bliższa była samej filozofii. Pierwszą z nich odzwierciedla postawa naukowa Mieczysława Wallisa, drugą zaś Henryka Elzenberga. Mimo różnic w koncepcjach naukowych, przede wszystkim dotyczących teorii wartości estetycznych, obu filozofów łączyła głęboka i szczera przyjaźń. Elzenberg opierając swój system aksjologii formalnej na koncepcji wartości starał się nadać im wysoką rangę i znaczenie, ujmując je jako byty kulturotwórcze, całkowicie niezależne od człowieka, a przy tym determinujące jego aktywność i wyznaczające najwyższe jej cele. Z kolei Wallis dowodząc istnienia wielości typów wartości estetycznych i broniąc zarazem stanowiska o niemożliwości oderwania ich zarówno od przedmiotu (jako jego własności) jak i podmiotu (łącząc je z pewnymi doznaniami psychicznymi) dążył do ujęcia różnorodności i bogactwa zjawisk estetycznych w sferze sztuki.

2012:

Joanna Zegzuła-Nowak, Immanentyzm George'a Berkeleya w świetle polemiki Henryka Elzenberga z Kazimierzem Ajdukiewiczem, "Słupskie Studia Filozoficzne" nr 11, 2012, ss. 231-240. Elzenberg w polemice z Ajdukiewiczem doszedł do wniosku, że choć Berkeley był niekwestionowanym subiektywistą ontologicznym, to niekoniecznie musi to pociągać za sobą stanowisko idealizmu immanentnego. Klasyczna interpretacja stanowiska Berkeley'a kieruje się ku immanentyzmowi. Ku niej skłaniał się także Ajdukiewicz. Elzenberg natomiast opierając się na wypowiedziach filozofów anglosaskich oraz wybranych, a nieuwzględnianych dotąd fragmentach dzieł Berkeley'a, zanegował tę interpretację na rzecz interpretacji w duchu realizmu, głoszącej rzeczywistość przedmiotów postrzeganych oraz świata zewnętrznego. Pełny tekst artykułu tutaj.

Joanna Zegzuła-Nowak, Filozofia i kultura francuska jako źródło inspiracji twórczych Henryka Elzenberga, w: W(okół) współczesnej filozofii francuskiej. Komentarze, nawiązania, inspiracje, red. B. Choińska, Wyd. Nauk. Akademii Pomorskiej, Słupsk 2012, s. 161-180.

Joanna Zegzuła-Nowak, Metafora jako forma filozoficznego wyrazu w koncepcji Henryka Elzenberga, "Aspekty Filozoficzno-Prozatorskie", nr (33-36)/(37-40) 2011, ss. 59-65.

Joanna Zegzuła-Nowak, Spór Henryka Elzenberga ze szkołą lwowsko-warszawską dotyczący roli oraz relacji kultury i nauki, w: Mit. Historia. Kultura. Materiały z V Seminarium Historyków Filozofii Polskiej, pod redakcją Jana Skoczyńskiego, "Publikacje Zakładu Filozofii Polskiej UJ" nr 6, Kraków 2012, 307-315. Elzenberg wyraził głęboki sprzeciw wobec dalece niepokojącego zjawiska, za jakie uznał przyznawanie nauce nadrzędnej roli w kulturze, uznanie jej hegemonii. Uważał je za dalece zagrażające i zubażające kulturę. Zarzucał „twardowszczykom” pragnącym nadać filozofii cechy naukowości (głoszących kult ścisłości i jasności formułowanych tez, posługujących się ściśle określoną metodą naukową), hołdowanie czemuś, co określił mianem „religii nauki”. Pojęcie kultury, zdaniem Elzenberga, jest pojęciem znacznie szerszym i bogatszym, aniżeli to, które stanowiło konsekwencję poglądów szkoły lwowsko-warszawskiej.

2011:

Joanna Zegzuła-Nowak, Postulat unaukowienia filozofii a światopoglądowa funkcja filozofii w polemikach Henryka Elzenberga ze szkołą lwowsko-warszawską, w: Światopoglądowe odniesienia filozofii polskiej, redakcja: Stanisław Janeczek, Rafał Charzyński, Michał Maciołek, Lublin 2011, s. 351-363.

Joanna Zegzuła-Nowak, Henryk Elzenberg a szkoła lwowsko-warszawska. Złożoność wzajemnych relacji, "Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej" t. 56 2011. Streszczenie artykułu znajduje się na stronach czasopisma.

2010:

Joanna Zegzuła-Nowak, Henryka Elzenberga polemika z koncepcją historii filozofii i estetyki Władysława Tatarkiewicza, "Studia z Filozofii Polskiej" t. 5 2010, s. 141-157.

Joanna Zegzuła-Nowak, [recenzja książki: Włodzimierz Tyburski, Elzenberg, Wiedza Powszechna, Warszawa 2006, "Universitas Gedanensis" 2010, R. 22, t. 39, s. 194-199. Cały numer pisma można pobrać tutaj.

2009:

Stefan Konstańczak, O możliwości rozpoznawania wartości w świetle aksjologii Henryka Elzenberga, w: Elzenberg – tradycja i współczesność, pod. red. W. Tyburskiego i R. Wiśniewskiego, Toruń 2009, s. 137-154. Tekst jest wystąpieniem z konferencji zorganizowanej przez Instytut Filozofii UMK. Podjęte w nim zagadnienia dotyczą epistemologii wartości, czyli możliwości ich poznawania jak i odkrywania przez jednostkę. Całość rozważań ujęto w kontekście społecznym warunkującym aksjologiczną orientację w świecie.

Joanna Zegzuła-Nowak, Tadeusz Czeżowski a/i Henryk Elzenberg, w: Filozofia na rozdrożu : w 120. rocznicę urodzin Tadeusza Czeżowskiego, praca zbiorowa pod red. Wojciecha Słomskiego, Warszawa 2009, ss. 119-129. Artykuł prezentuje porównanie sylwetek naukowych Elzenberga i Czeżowskiego. Podkreślono specyfikę ich wzajemnej relacji, będącej przykładem, tego, że ludzi o odmiennych zapatrywaniach naukowo-badawczych mogą łączyć trwałe i wzajemnie inspirujące więzi. Wśród rozpatrywanych zagadnień znalazły się m.in.: próba powołania Elzenberga na Uniwersytet w Wilnie, zagadnienia metafilozoficzne, obiektywizm aksjologiczny, poznawcza rola intuicji, sprawdzalność ocen etycznych, czy nonkonformizm postawy naukowej.

Joanna Zegzuła-Nowak, Antyracjonalizm w postawie filozoficznej Henryka Elzenberga (przyczynek do irracjonalizmu i mistycyzmu), "Aspekty Filozoficzno-Prozatorskie", nr (24-27)/(28-32) 2009, ss. 182-186. Artykuł prezentuje proces kształtowania się postawy antyracjonalistycznej Elzenberga. Początkowo w jego postawie dominowało nastawienie racjonalistyczne, będące jednak tylko punktem wyjścia dla rozwoju jego poglądów w kierunku irracjonalizmu i mistycyzmu. Znaczny wpływ na ugruntowanie się jego postawy antyracjonalistycznej miała także szkoła lwowsko-warszawska i jej ujęcie racjonalizmu, nie uwzględniające, wedle Elzenberga, pierwiastków intuicyjnych.

Joanna Zegzuła-Nowak, Śmierć jako niebyt w koncepcji filozoficznej Henryka Elzenberga, w: Navigare necesse est. Księga Jubileuszowa dla Profesora Wojciecha Słomskiego z okazji 40. urodzin, Warszawa 2009, ss. 789-797. Artykuł prezentuje tanatologiczne poglądy Elzenberga. Filozof ten uważał, że śmierć stanowi kres istnienia a więc całkowitą utratę osobowości oraz świadomości. Z tych też względów jest swego rodzaju przejściem z bytu do nicości, a więc niebytem. Stanowisko tanatologiczne Elzenberga miało też wpływ na inne obszary jego zainteresowań naukowo-badawczych.

Joanna Zegzuła-Nowak, Spór Henryka Elzenberga ze Stanisławem Ossowskim o naturę sądu estetycznego, w: Wzór Obywatela: Maria i Stanisław Ossowscy, praca zbiorowa pod red. Wojciecha Słomskiego, Warszawa 2009, ss. 141-151. W artykule przedstawiono polemikę Elzenberga z Ossowskim dotyczącą natury sądu estetycznego i samego procesu wartościowania. Elzenberg broniąc ustaleń estetyki tradycyjnej, zanegował pogląd Ossowskiego, zgodnie z którym ustalanie sądów o wartości estetycznej leży w sferze działania. Uważał on bowiem, że proces wartościowania jest czynnością przede wszystkim poznawczą.

Stefan Konstańczak, Ewolucja poglądów historiozoficznych Henryka Elzenberga, w: Filozofia jako mądrość bycia. Profesorowi Krzysztofowi Kaszyńskiemu w darze z okazji 70. urodzin, redakcja naukowa i opracowanie Stefan Konstańczak i Tomasz Turowski, Zielona Góra 2009, ss. 67-76.

Joanna Zegzuła-Nowak, Argument o deprecjacji kultury w polemice filozoficznej Henryka Elzenberga z Tadeuszem Kotarbińskim, "Lumen Poloniae" 2009, nr 1, ss. 111-121. Artykuł prezentuje polemikę Elzenberga z etyką realizmu praktycznego Kotarbińskiego. Głównym zarzutem Elzenberga w stosunku do stanowiska Kotarbińskiego jest argument o deprecjacji kultury. Elzenberg zarzucił tej koncepcji brak troski o wartości dodatnie oraz ich realizację. Wartości tego typu zaś, zdaniem Elzenberga, posiadają cechy kulturotwórcze, są głównym jej fundamentem. Tym samym realizm praktyczny stanowi zagrożenie, a nawet deprecjację kultury. Jeśli bowiem człowiek porzuci dążenie ku urzeczywistnianiu wartości obiektywnych na rzecz unicestwiania wszelkich form cierpienia, zaneguje, kulturę, odbierając jej rację bytu.

Joanna Zegzuła-Nowak, Henryk Elzenberg o samobójstwie w imię obrony godności człowieka, [w:] Metodologické a metodické otázky bioetiky súcasnosti, red. Vasil Gluchman, Presov 2009, ss. 125-133. Elzenberg przekonywał, że człowiek jako istota rozumna i świadoma swego bytu i jego trwania, może (kiedy cierpienie staje się dla niego nieznośną udręką) zadecydować o przerwaniu swego życia. Jest to alternatywa postępowania, która w założeniu Elzenberga traci przypisywany jej pejoratywny charakter, gdyż stanowić może remedium, zabezpieczające przed odczłowieczającym cierpieniem i w konsekwencji utratą człowieczeństwa i godności.

Joanna Zegzuła-Nowak, Postawa homo ethicus jako ideał etyczny w koncepcji filozoficznej Henryka Elzenberga, "Annales. Etyka w życiu gospodarczym", 2009 t. 12, nr 1, ss. 61-68. W ramach realizacji postawy etycznej homo ethicus Elzenberg wyróżnił dwie drogi: melioryzm i soteryzm. Zwracał także uwagę na istotne kategorie etyczne: doskonałość i doskonalenie się, wola etyczna, wyrzeczenie. Autorka postuluje, że postawa ta stanowić może ideał etyczny dla współczesnego człowieka uwikłanego w wiele niepokojących zjawisk (np. nepotyzm, mobbing, konflikty społeczne, polityczne i gospodarcze) i dylematów moralnych.

2008:

Joanna Zegzuła-Nowak, Człowiek w ujęciu perfekcjonistycznej myśli etycznej Henryka Elzenberga, "Humanum. Międzynarodowe Studia Społeczno-Humanistyczne" 2 (2) 2008, ss. 47-64. Artykuł prezentuje myśl etyczną Elzenberga w związku z kategoriami wartości obiektywnej (perfekcyjnej) oraz doskonałości etycznej, którą można umiejscowić w nurcie etyki perfekcjonistycznej. Zdaniem filozofa, człowieka wyróżnia z otaczającego świata swoista twórczość aksjologiczna, przejawiająca się w potrzebie i umiejętności tworzenia kultury, poprzez dążenie do urzeczywistniania wartości perfekcyjnych, w ramach określonej postawy etycznej: homo ethicus.

2007:

Stefan Konstańczak, Istota wartości i powinności w aksjologii Henryka Elzenberga, w: Wartość i człowiek: w 40. rocznicę śmierci Henryka Elzenberga, red. W. Słomski, Warszawa 2007, ss. 89-101. W artykule przedstawiono aksjologię Elzenberga jako klucz do zrozumienia całości jego filozofii. Rekonstruując jego system aksjologiczny, budowany i doprecyzowywany przez ponad pół wieku, szczególną uwagę poświęcono zagadnieniu istoty wartości i związanych z nimi powinności. Zaakcentowano także aktualność i uniwersalizm jego koncepcji.

Stefan Konstańczak, recenzja książki: Włodzimierz Tyburski: Elzenberg, "Ruch Filozoficzny" 2007, t. LXIV nr 2, ss. 123-128.

2005:

Joanna Zegzuła-Nowak, Piękno i dobro jako wartości tożsame w rozważaniach etyczno-estetycznych Henryka Elzenberga, "Appendix - pismo młodych filozofów" nr 2, 2005 r., s. 26-33. Artykuł stanowi prezentację koncepcji filozofa w dziedzinie aksjologii. Przedstawia Elzenberga teorię wartości perfekcyjnej, ze szczególnym uwzględnieniem jej dwu odmian - piękna i dobra jako wartości tożsamych.

1999:

Ryszard Palacz, Klasycy filozofii polskiej, Warszawa - Zielona Góra 1999. Rozdział XXVIII pt. Henryk Elzenberg czyli poszukiwanie wyspy samotności w świecie bezsensu, ss. 327-341. W tekście tym Autor przedstawił krótką biografię intelektualną filozofa, jego inspiracje literackie i filozoficzne, akcentując relację jego twórczości do dominujących ówcześnie prądów intelektualnych, zwłaszcza szkoły lwowsko-warszawskiej. Omówiono także prace historycznofilozoficzne i aksjologiczne Elzenberga.

1998:

Krzysztof Kaszyński, Z historii etyki - Henryk Elzenberg, Wrocław-Zielona Góra 1998. W książce przedstawiono refleksję etyczną Elzenberga w perspektywie historycznej rozwoju etyki. Autor podjął także próbę określenia miejsca etyki Elzenberga w etyce polskiej oraz w filozofii współczesnej. Autor swoje rozważania oparł także na materiałach archiwalnych z Archiwum PAN. Jako aneks dodano wybrane myśli z Kłopotu z istnieniem oraz wydany po raz pierwszy tekst Cztery fundamentalne tezy mojej nauki o regułach postępowania.